Uit de serie Kessels Museum topstukken
De saxofoon die wereldgeschiedenis schreef
In een van de vitrines op de eerste verdieping van het Kessels Museum staat een bijzonder instrument. Het is een altsaxofoon, niet zomaar een exemplaar uit de oude fabriek, maar een van de topstukken van de collectie. Het instrument vertelt het verhaal van wereldtentoonstellingen, internationale roem en twee rechtszaken.
De saxofoon maakt deel uit van wat ooit de ‘Perfectionné Prototype’-lijn heette: een serie instrumenten waarmee de Nederlandse Muziekinstrumentenfabriek M.J.H. Kessels in 1894 furore maakte op de wereldtentoonstelling in Antwerpen.
Een debuut met goud
De wereldtentoonstelling van 1894 moest Antwerpen weer op de kaart zetten als internationale speler. De haven was nog van wereldniveau, en dat thema keerde overal terug. Voor Kessels was het de eerste keer dat zij exposeerden. Het werd meteen een triomf. Het bedrijf ontving de ‘gouden medaille’ en kreeg bovendien een speciale felicitatie van de jury voor de “geheel uitmuntende hoedanigheden harer instrumenten”. De jury bestond uit geen enkele Nederlander, maar uit drie Fransen, twee Duitsers, drie Belgen, twee Russen en één Amerikaan. Juist die onpartijdigheid maakte de prijs extra bijzonder.
‘De Muziekbode’ schreef er op 9 september 1894 over: “Het grootste gedeelte der tentoongestelde instrumenten, alle artiesteninstrumenten, verzilverd, verschillende zelfs gegraveerd met vergulding, zijn reeds aan solisten van eersten rang verkocht.”
Wat was het ‘Perfectionné Prototype’?
De techniek achter deze instrumenten was revolutionair. In ‘De Muziekbode’ van 7 oktober 1894 wordt uitgelegd wat het systeem zo bijzonder maakte:
“Wij creëerden hier niet alleen de kwaliteit van den toon door de luchtkolommen de juiste boring te geven, maar door de wijziging van de luchtstroom – waardoor een regelmatige vorming der trillingen – verkregen de instrumenten een bijzonder krachtige, omvangrijke toon, terwijl ze zich zeer gemakkelijk laten bespelen.”
Daarnaast viel het elegante model op. De stempomp werd direct na een conische mondstukbuis geplaatst. De schuiven van de pistons werden links, rechts en bij de derde piston aan de instroomzijde geplaatst voor een geregelde luchtgang. Ook opvallend: de instrumenten (behalve kornetten, trompetten, hoorns en trombones) kregen een directe conische (kegelvormige) buis, wat zorgde voor een vollere, wonderlijk mooie toon.
Een geschenk aan het museum
De alt-saxofoon die nu in het Kessels Museum staat, maakte deel uit van die beroemde ‘Perfectionné Prototype’-serie. In maart 2022 werd het instrument geschonken aan het museum. Sinds de opening van de huidige tentoonstelling staat deze bijzondere saxofoon in een vitrine op de eerste etage. In de bedrijfscatalogus van Kessels uit 1901 (M.J.H. Kessels Catalogue. Manufacture Royale d’instruments de Musique) wordt een vergelijkbare altsaxofoon aangeboden voor ƒ 45,-. Een aanzienlijk bedrag in die tijd.
Rechtszaken en een opmerkelijke naam
Dat de naam ‘Perfectionné Prototype’ in 1894 werd gevoerd, is niet vreemd. Dat hij nog in 1901 in de catalogus voorkomt, is dat wel. De firma Besson uit Frankrijk maakte namelijk bezwaar. Besson meende eerder te zijn geweest met die naam en stapte naar de rechter. Wat volgde, waren twee rechtszaken. In het ‘Zeitschrift für Instrumentenbau’ is te lezen dat “Kessels beide keren won”. Pas na de tweede overwinning droeg Kessels – volgens eigen zeggen – het recht om de naam te voeren over aan Besson. Die juridische strijd maakt de saxofoon in het museum niet alleen muzikaal, maar ook historisch uniek. Het instrument is een tastbaar bewijs van een periode waarin een Nederlands bedrijf het opnam tegen de Franse concurrentie – en won.
Van de Veldhoven naar de vitrine
Dankzij het jaartal 1894 kunnen we precies zeggen waar deze saxofoon werd gemaakt: in de fabriek van Kessels aan ‘de Veldhoven (Wilhelminapark 23) in Tilburg’. Daar begon het verhaal van een instrument dat niet alleen prachtig klonk, maar ook geschiedenis schreef.
Kom langs in het Kessels Museum en sta oog in oog met dit unieke topstuk. De alt-saxofoon (Perfectionné Prototype, 1894) is permanent te zien in de vaste collectie.
Ontdek nog meer topstukken!
Onderzoek: Jos Smits, gids Kessels Museum
Eindredactie: Evelien van Breemen, Coördinator Communicatie Kessels Museum.
